یادداشت مهمان_حجت الاسلام علی فضلی مدیر گروه عرفان و معنویت پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی: پیوندی عمیق و راهبردی میان «مفهوم انسجام اجتماعی»، «امنیت پایدار» و «پدیده عظیم اربعین حسینی» وجود دارد که میتوان برای تبیین این رابطه، از آسیبشناسیهای سیاسی-اجتماعی مندرج در خطبه بیست و هفتم نهجالبلاغه بهره برد.
اربعین؛ تجلیگاه هندسه قدرت و انسجام امت
عامل بنیادین در نگهداشت جامعه دینی از شر توطئههای دشمنان داخلی و خارجی، «مسئولیتپذیری و انسجام ملی» آحاد مردم است. راهبرد نفوذ، گسترش و نمایش این انسجام در تراز جهانی، چیزی جز حضور میلیونی آزادیخواهان در پیادهروی اربعین نیست. اربعین تنها یک مناسک مذهبی نیست، بلکه «مانور سالانه انسجام فراملی» و تمرین عملی عبور از مرزهای جغرافیایی به سوی تشکیل «امت واحده» است. برای درک چرایی این پدیده و کارکرد آن در خنثیسازی توطئهها، باید به کالبدشکافی جامعه دینی از منظر امیرالمؤمنین علی علیه السلام در نهجالبلاغه نگریست.
حضرت امیر (ع) در خطبه یاد شده، پایه سلامت و امنیت جامعه دینی را بر «بیداری و هوشیاری جمعی» استوار میدانند و هشدار میدهند که غفلت، جامعه را به ذلت میکشاند: «اغْزُوهُمْ قَبْلَ أَنْ یَغْزُوکُمْ، فَوَاللَّهِ مَا غُزِیَ قَوْمٌ قَطُّ فِی عُقْرِ دَارِهِمْ إِلَّا ذَلُّوا» (پیش از آنکه با شما بجنگند، به جنگ آنان بروید؛ به خدا سوگند هیچ قومی در خانهاش مورد حمله قرار نگرفته مگر آنکه خوار و ذلیل شده است.
انسجام ملی زمانی کارکرد دفاعی پیدا میکند که جامعه دچار خوابآلودگی و غفلت نباشد. اربعین با ایجاد یک خیزش عظیم و بیدارکننده، خواب غفلت را از چشمان جامعه میزداید و پیام آن «هوشیاری در برابر تهاجمات فرهنگی و امنیتی» و بهویژه «دفاع از نوامیس و ارزشهای جامعه اسلامی» است
۲. آسیبشناسی گسست دروندینی؛ از پراکندگی تا ذلت
علت اصلی اندوه حاکم دینی و شکست جامعه اسلامی، «گسستگی یاران حق» در تقابل با «اتحاد دشمنان بر باطل» است: «وَ اللَّهِ یُمِیتُ الْقَلْبَ وَ یَجْلِبُ الْهَمَّ مِنَ اجْتِمَاعِ هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَی بَاطِلِهِمْ وَ تَفَرُّقِکُمْ عَنْ حَقِّکُمْ» (به خدا سوگند، اجتماع اینان بر باطلشان و پراکندگی شما از حق، قلب را میمیراند و اندوه میآورد.
بزرگترین تهدید علیه انسجام ملی، «تفرقه و خودخواهی» است. اربعین حسینی، کانونی است که در آن تمام گسستهای قومی، زبانی، ملی و طبقاتی در یک هدف مشترک (حب حسین علیه السلام و دفاع از حق) ذوب میشود و پادزهری است برای تفرقهافکنی دشمنان.
۳. کالبدشکافی جامعه بیمار (سه آفت بزرگ انسجام)
امیرالمؤمنین (ع) سه ویژگی را برای مردمی که دچار پراکندگی از محور حق شدهاند و توان دفاع از جامعه را ندارند، برمیشمارد که اربعین درمان هر سه است:
الف) فقدان غیرت و مردانگی (شبیه مردان، نه مردان): «یَا أَشْبَاهَ الرِّجَالِ وَ لا رِجَالَ» جامعهای که شجاعت، قدرت و غیرت دفاع از کیان و نوامیس خود را از دست داده باشد، دچار سستی و انفعال است. اربعین با بازخوانی حماسه عاشورا، روحیه «ما میتوانیم» و «غیرت دینی» را در کالبد جامعه تزریق میکند.
ب) خوابآلودگی و سهلانگاری (خواب کودکان): «حُلُومُ الْأَطْفَالِ» اشاره به بیتفاوتی و سهلانگاری در وقت خطر دارد. جامعهای که در برابر جسارت دشمن به ارزشهایش واکنش بههنگام و محکم نشان ندهد، مانند کودکی خوابآلود است. میادین اربعین، بیدارباشی است برای هوشیاری استراتژیک.
ج) کمخردی و دنیازدگی (عقول ربّات الحجال): «عُقُولُ رَبَّاتِ الْحِجَالِ» اشاره به ذهنهای سطحی، لذتطلب و فاقد تدبیر استراتژیک دارد (کسانی که در حصار منافع شخصی و لذتهای دنیوی گرفتارند و توان درک شرایط جنگ و بحران را ندارند). مواکب و اجتماع اربعین، چهره واقعی این قشر منفعل و خیانتپیشه را برای جامعه روشن میکند و راه نفوذ آنان را در تصمیمسازیهای کلان میبندد.
۴. بحران اطاعتپذیری و نقش بصیرتافزایی اربعین
یکی از دردناکترین بخشهای خطبه بیست و هفتم نهج، گلایه حاکم دینی از نافرمانی و بدبینی مردم است که منجر به فلجشدن مدیریت جامعه میشود: «لَوَدِدْتُ أَنِّی لَمْ أَرَکُمْ… قَاتَلَکُمُ اللَّهُ لَقَدْ مَلَأْتُمْ قَلْبِی قَیْحاً… وَأَفْسَدْتُمْ عَلَیَّ رَأْیِی بِالْعِصْیَانِ وَ الْخِذْلَانِ» (ای کاش شما را نمیدیدم… خدا شما را بکشد که دلم را پر از کینه و سینهام را پر از خشم کردید… و با نافرمانی و یارینکردن، تدبیر مرا تباه ساختید.)
انسجام ملی بدون «پیوند عاطفی و عقلانی میان مردم و حاکمیت بصیر» ممکن نیست. وقتی مردم به جای اطاعت از فرامین خردمندانه، دچار سرکشی و بدبینی شوند، جامعه از درون میپاشد.
کارکرد اربعین: اربعین بزرگترین مدرسه «بصیرتافزایی» است. این اجتماع عظیم، با بازتعریف ولایت، اطاعتپذیری آگاهانه و حمایت از رهبری شجاع و بصیر را در نهاد جامعه تثبیت میکند و اجازه نمیدهد بیماری «نافرمانی و پشیمانیِ حاکم از مردم» در کالبد امت اسلامی ریشه دواند.
نتیجهگیری: اربعین؛ از انسجام ملی تا تمدنسازی فراملی
پیادهروی اربعین، یک رویداد صرفاً داخلی یا ملی نیست؛ بلکه یک «پدیده فراملی و تمدنساز» است. اگر نهجالبلاغه هشدار میدهد که «تفرقه، غفلت، لذتطلبی و نافرمانی» جامعه دینی را به ذلت میکشاند، اربعین حسینی در مقام «پاسخ عملی» به این هشدارها ظاهر میشود. اربعین با:
ایجاد همبستگی متقابل (فتواکلم و تخاذلتم برعکس میشود به تکافل و یاری)،
تزریق شجاعت و غیرت (درمان شبهمردانگی)،
بیدارسازی استراتژیک (درمان خواب کودکان)،
تعمیق بصیرت و ولایتمداری (درمان نافرمانی و بدبینی به حاکمیت دینی)،
بستر لازم را برای تبدیل «انسجام ملیِ درون مرزها» به «انسجام فراملیِ امت اسلامی» فراهم میآورد و راه هرگونه نفوذ دشمنان در عقدهدار کردنِ جامعه دینی را مسدود میسازد.
