به گزارش خبرنگار مهر،شناخت سیره سیاسی و معنوی ائمه اطهار (علیهمالسلام) نیازمند نگاهی کلان، منسجم و عاری از قضاوتهای سطحی و جزیرهای است. در این میان، دوران امامت حضرت امام حسن مجتبی (علیهالسلام) و به ویژه واقعه صلح ایشان با معاویه، یکی از پیچیدهترین، ظریفترین و در عین حال مظلومانهترین فرازهای تاریخ اسلام است. برای درک عمیق این حرکت سرنوشتساز، باید خطوط حاکم بر تفکر اهل بیت را به عنوان یک جریان پیوسته و هدایتگر ارزیابی کرد؛ جریانی که در آن، هر امام معصوم بر اساس مقتضیات زمانه خویش، تکلیفی الهی را برای حفظ اصل اسلام و هدایت جامعه بشری به دوش میکشد. با تکیه بر تحلیلهای عمیق اندیشمندان معاصر و متون تاریخی اصیل، میتوان دریافت که صلح امام حسن نه یک عقبنشینی اختیاری یا انفعال سیاسی، بلکه یک جهاد همهجانبه، هوشمندانه و فداکاری مطلق بود که بستر حیات اسلام اصیل و جریان حماسی عاشورا را پایهریزی کرد.
یکی از کلیدیترین مبانی نظری برای تحلیل رفتار سیاسی امام حسن مجتبی (علیهالسلام)، اندیشه «انسان ۲۵۰ ساله» است. بر اساس این دیدگاه، زندگی یازده امام معصوم از دهم هجرت تا آغاز غیبت صغرا را نباید به عنوان حرکتهایی جداگانه، متناقض یا گسسته تحلیل کرد؛ بلکه این دوران ۲۵۰ ساله، طول عمر یک انسان واحد با یک فکر، یک هدف مشخص و یک آرمان لایتغیر است.
هدف غایی و استراتژیک این انسان ۲۵۰ ساله در وهله اول، تشکیل جامعهای بر پایه قوارهها و عدل اسلامی و در مرتبه عالیتر، ساختن انسان کامل و متعالی است. تفاوتهایی که در روشها و رفتارهای سیاسی ائمه دیده میشود، صرفاً ناشی از تغییر تاکتیکها و ابزارها به تناسب مقتضیات زمانه و شرایط حاکم بر جامعه است، نه چرخش در اهداف بنیادی.
در این چارچوب فکری، مفهوم «جهاد» نیز بازتعریف میشود. تقلیل دادن جهاد صرفاً به «جنگ منظم در سایه حکومت» یا در نقطه مقابل، تعمیم دادن آن به هرگونه «کوشش مطلق و بیهدف»، دو برداشت انحرافی و نادرست است که مانع از فهم درست سیره معصومین میشود.
جهاد در اصطلاح اصیل اسلامی یعنی مبارزه؛ مبارزهای پیگیر، هوشمندانه و غرضمدار علیه دشمن مکتب و ایدئولوژی اسلام. این مبارزه شکلهای گوناگونی دارد که فعالیتهای حزبی و تشکیلاتی، آگاه کردن مردم، افشاگریهای سیاسی و روشنگری فکری را شامل میشود. با این مبنا، تمام خلفای الهی و ائمه هدی در سراسر عمر خود همواره در حال جهاد و پیکار با باطل بودهاند. حرکت امام حسن (علیهالسلام) نیز پارهای تفکیکناپذیر از این مبارزه مستمر است که لباسی از جنس صبر، سیاست و صلح به تن کرد تا کیان مکتب را از نابودی مطلق نجات دهد.
فداکاری مطلق در نقش سرباز گمنام تاریخ
یکی از ابعاد برجسته شجاعت امام حسن (علیهالسلام) که کمتر در تاریخ به آن پرداخته شده، پذیرش نقش «سرباز گمنام» و فداکاری مطلق ایشان است. امام مجتبی (علیهالسلام) فراتر از ویژگیهای مشترک هدایتگری، آموزش و ارشادی که میان همه معصومین جاری بود، نقشی خاص و بیبدیل را ایفا کرد که تجلی فداکاری همهجانبه، چه در عصر خویش، چه پس از شهادت و چه در بستر تاریخ است.
در فرهنگ حماسه، شهادت در میدان نبرد و کشته شدن آشکار در برابر دشمن، گرچه منتهای ایثار است، اما همواره با تحسین، نام نیک و همراهی عاطفی جامعه همراه میشود؛ نقشی که قهرمان آن در انظار عمومی عزیز و ستوده است. اما شجاعت والاتر و سختتر زمانی تجلی مییابد که مجاهد فیسبیلالله برای نجات مکتب، دست به اقدامی بزند که نه تنها تشویق و هلهلهای در پی ندارد، بلکه موجی از سرزنشها، طعنها و سوءتفاهمها را حتی از سوی نزدیکترین یارانش به سوی او روانه میکند.
امام حسن (علیهالسلام) با پذیرش صلح، در واقع آبروی خود را در پیشگاه تودههای ناآگاه و حتی یاران وفادار اما کمبصیرت فدا کرد. پیچیدگی و ظرافت موضع ایشان به حدی بود که حتی بزرگانی چون حجر بن عدی نیز در ابتدا عمق این تدبیر را درک نکرده و با تعابیری دردناک چون «یا مذل المؤمنین» (ای خوارکننده مؤمنان) به ایشان طعن زدند.
با این حال، امام با سعه صدری بینظیر و شجاعتی بالاتر از شجاعت شمشیر زدن، این اتهامات و دردهای سنگین را به جان خرید تا حقیقت دین پابرجا بماند. این پایداری مخلصانه در برابر زخم زبانِ دوستان، پایگاهی رفیع و متمایز برای ایشان در تاریخ جهاد اسلامی ساخت که نشاندهنده ترجیح مصالح واقعی دین بر جایگاه و محبوبیت شخصی است.
برای تحلیل چرایی دست کشیدن از جنگ و پذیرش آتشبس توسط امام حسن (علیهالسلام)، باید فضای حاکم بر جامعه اسلامی آن روزگار و ساختار جبهه کوفه و شام را به دقت واکاوی کرد. پس از شهادت امیرالمؤمنین (علیهالسلام)، امام حسن در حالی زمام امور را به دست گرفت که جامعه اسلامی دچار خستگی مفرط از جنگهای داخلی (جمل، صفین و نهروان) شده بود.
سستی، تزلزل و تفرقه در میان سپاهیان کوفه به اوج خود رسیده بود؛ تا جایی که تاریخ گواهی میدهد تودههای وسیعی از سربازان و فرماندهان جبهه امام، فریب وعدههای مالی، تطمیعها و کارهای گوناگون سیاسی و تبلیغاتی دستگاه معاویه را خوردند و تمایلی به تداوم نبرد نداشتند.
نکته حیاتی دیگر، عدم افشای چهره واقعی معاویه برای تودههای مردم بود. معاویه با تظاهر به اسلام، رعایت ظواهر دینی و تبلیغات وسیع رسانهای، خود را به عنوان خونخواه خلیفه مقتول و مدافع دین جلوه داده بود. در چنین فضایی، حقیقت و باطل برای عامه مردم در هم آمیخته بود و جامعه هنوز عمق انحراف خط اموی را درک نمیکرد.
اگر امام حسن (علیهالسلام) در آن شرایط اصرار بر ادامه جنگ نظامی میکرد، با توجه به خیانت فرماندهان و سستی سپاهیان، شکست جبهه حق قطعی بود. شهادت امام حسن و یاران معدود و مخلصش در آن مقطع تنهایی، به شهادتی مظلومانه اما بیاثر تبدیل میشد که دستگاه تبلیغاتی شام به راحتی آن را لوث و تحریف میکرد.
در صورت وقوع جنگ و نابودی جبهه امام، معاویه به عنوان پیروز مطلق، نام علی (ع)، حسن (ع)، حسین (ع) و تمام مفاخر صدر اسلام را از دایره تاریخ حذف یا مسخ میکرد و دیگر چیزی از اسلام اصیل باقی نمیماند. از این رو، امام با درک دقیق تکلیف و هوشیاری کامل، جنگ نظامی را متوقف کرد تا مبارزه را به میدانهای مؤثرتری منتقل سازد.
پذیرش صلح از سوی امام حسن (علیهالسلام) هرگز به معنای تسلیم، سازش یا مصالحه عقیدتی با باطل نبود؛ بلکه این اقدام، تغییر آرایش جنگی و آغازگر یک نبرد عمیقتر بود. امام حسن جنگ نظامی را که فرجامی جز نابودی خط ولایت نداشت متوقف ساخت تا جنگ سیاسی، جنگ فرهنگی، جنگ تبلیغاتی و جهاد تبیین را با دشمنی که نیازمند افشا شدن بود، آغاز کند. صلحنامه امام حسن (علیهالسلام) خود یک بیانیه سیاسی و ساختاریافته بود که شروط آن، مشروعیت خلافت معاویه را در درازمدت زیر سؤال میبرد و ماهیت عهدشکن او را نمایان میکرد.
امام با این صلح، از یک سو جانِ باقیمانده شیعیانِ مخلص و هسته مرکزی تشیع را حفظ کرد تا حاملان پیام حق در آینده باشند، و از سوی دیگر فرجهای تاریخی ایجاد کرد تا جامعه اسلامی در سایه آرامش نسبی، رفتارها و سیاستهای ضداسلامی بنیامیه را با چشم خود ببیند و مقایسه کند. این حرکت هوشمندانه، جامعه را از خواب غفلت بیدار کرد.
تبیین گریها و کادرسازیهای امام حسن (علیهالسلام) در طول ده سال پس از صلح، و ادامه همان مسیر توسط امام حسین (علیهالسلام) در دهه بعد، وضعیت دنیا و جامعه اسلامی را به کلی دگرگون ساخت. افکار عمومی که در سال ۴۱ هجری آمادگی درک حقیقت را نداشت و امام خود را تنها میگذاشت، پس از بیست سال حکومت اموی و آشکار شدن انحرافات شام، به آن درجه از رشد، بصیرت و فهم تحلیلی رسید که زمینهساز قیام ضد استبدادی شد.
صلح حسنی به عنوان زیربنای حماسه عاشورا
یکی از اشتباهات رایج در تاریخنگاری، تقابل میان خط صلح امام حسن و خط قیام امام حسین (علیهماالسلام) است؛ در حالی که این دو حرکت، دو روی یک سکه و کاملاً مکمل یکدیگرند. در واقع، صلح امام حسن (علیهالسلام) شرایط و بستر لازم را برای شکلگیری قیام عاشورا و ماندگاری جاویدان آن در تاریخ فراهم کرد. اگر ایثار و از خودگذشتگی امام حسن در پذیرش آتشبس و افشای تدریجی خط نفاق اموی نبود، حماسه کربلا هرگز پدید نمیآمد و اگر پدید میآمد، اثرگذار و ماندگار نمیشد.
صلح امام حسن، پیروزی واقعی و غلبه استراتژیک بر باطل بود؛ زیرا ماسک تزویر را از چهره معاویه و یزید برداشت و به جامعه فهماند که حاکمیت شام، تداوم خلافت رسولالله نیست، بلکه یک سلطنت غاصبانه و ضد دینی است. نتیجه کارکرد رهبرانه و مدبرانه امام حسن (علیهالسلام) به حدی عمیق بود که حتی در زمان ترک کوفه، مردم که به اشتباهات خود پی برده بودند، با شیون و گریه ایشان را بدرقه کردند. هرچند کوفیان در ادوار مختلف به دلیل ضعف بصیرت و ترس دچار پیمانشکنی شدند، اما همان اندک یاران وفادار امیرالمؤمنین و امام حسن از میان همین مردم بودند و همین قوم بودند که بعدها امام حسین را دعوت کردند؛ حرکتی که نشاندهنده ایجاد یک بیداری نسبی در مقایسه با انفعال کامل دیگر بلاد اسلامی بود.
صلح امام حسن، اسلام اصیل و پرچم هدایت را از گرداب نابودی نجات داد تا در سال ۶۱ هجری، فرزند دیگر پیامبر بتواند آن چنان شهادت عظیمی را بپذیرد که تکاندهنده تاریخ و منشأ آثار مقاومتآمیز دائمی گردد.
