به گزارش خبرنگار مهر، رشد ذهنی کودکان در سالهای پیش از دبستان بهویژه در سن بالای پنج سال از اهمیت زیادی برخوردار است. این بازه زمانی، یکی از ارزشمندترین دورههای رشد ذهنی، شناختی و شخصیتی کودکان است. در این دوران، ذهن کودک با بیشترین ظرفیت خود آماده یادگیری، کشف و تجربههای تازه است. در این برهه، انتقال از مرحله پیشعملیاتی پیاژه به مرحله عملیات عینی (Concrete Operational) آغاز میشود، که به زبان ساده یعنی: کودک از تفکر نمادین به تفکر منطقیتر حرکت میکند.
ویژگیهای رشد ذهنی کودکان بالای پنج سال
کودکان در این سن و شرایط ذهنی در بخش تفکر و حل مسئله دچار تغییراتی میشوند. برای مثال آنها بهتدریج وارد تفکر منطقی میشوند، میتوانند معماهای ساده را حل کنند و علت و معلول را بفهمند. آنها میتوانند اشیاء را براساس چند ویژگی همزمان (رنگ، شکل، اندازه) دستهبندی کنند و بهتر مفاهیم گذشته/حالا/آینده و ترتیب (اول، دوم، بعد) را درک کنند.
کودکان از نظر حافظه و تمرکز نیز تغییراتی خواهند داشت. برای مثال مدت توجه متمرکز روی یک فعالیت به ۱۵ تا ۲۵ دقیقه افزایش مییابد. حافظه کاری و توانایی دنبال کردن دستورالعملهای ۲ تا ۳ مرحلهای در آنها بهبود پیدا میکند؛ یعنی کودک پنجساله باید بتواند دستورالعملهای ساده دومرحلهای را بدون مشکل اجرا کند.
بهترین شیوه آموزش به کودکان در سالهای پیش از دبستان، یادگیری از طریق بازی است؛ زیرا بازی، فضایی شاد و طبیعی برای رشد فراهم میکند و کودک بدون فشار، مهارتهای اساسی را میآموزد. بازیهای آموزشی و نقشآفرینی بهترین ابزار برای تقویت رشد ذهنی در این سن هستند. بازیهای دستهبندی، پازلهای ساده و بازیهای تخیلی (مثل خالهبازی) همزمان مهارتهای شناختی و اجتماعی/هیجانی را تقویت میکنند.
نقش بازیهای تصویری در رشد ذهنی کودکان
در میان انواع بازیها، بازیهای تصویری نقش بسیار مؤثر و مفیدی دارند؛ چراکه این دوره، یکی از طلاییترین برهههای رشد مهارتهای تصویری-ادراکی کودک است.
در سن ۵ تا ۶ سالگی، مغز کودک وارد یک «انفجار شناختی» میشود:
نیمکره چپ و راست مغز بهطور هماهنگ شروع به کار میکنند؛ درنتیجه، توانایی «درک تصویر» و «درک نماد» بهبود پیدا میکند. کودک یاد میگیرد که «دیدن» فقط یک حس منفعل نیست، بلکه یک فرآیند فعال است که به این مرحله ادراک دیداری-فضایی (Visual-Spatial) میگویند و حافظه تصویری تقویت میشود و بهعنوان پایه یادگیری خواندن و نوشتن عمل میکند؛ چون خواندن در اصل «رمزگشایی نمادهای دیداری» است.
بازیهای تصویری برای کوچکترها
با توجه به نکات مطرحشده، لازم و ضروری است که والدین و مربیان، تمرکز و توجه بیشتری بر بازی تصویری با کودکان داشته باشند و از این ابزار برای رشد بهتر ذهنی و شناختی آنها بهره ببرند. پیرو این مبحث، در این مطلب به معرفی یک کتاب میپردازیم که دارای بازیهای تصویری برای کودکان بالای پنج سال است.
کتاب «جستوجوهای شگفتانگیز: بازیهای تصویری برای کوچکترها» که توسط گروه تحریریه انتشارات هایلایتس گردآورده شده و بهارک طالبلو آن را به زبان فارسی درآورده، از سوی انتشارات میچکا منتشر شده است. این کتاب، مجموعهای شامل فعالیتها و بازیهای متنوعی است که هر یک بخشی از تواناییهای ذهنی و مهارتی کودک را تقویت میکنند. در ادامه به برخی از اینها و کاربردشان اشاره میکنیم.
- ماز و هزارتو: تقویت مهارت خلاقانه حل مسئله و تفکر منطقی.
- شکلهای پنهان: ارتقای مهارتهای دیداری و فضایی، توجه به جزئیات و هماهنگی چشم و دست.
- نگاه کن و بگرد: افزایش قدرت مشاهده، سرعت عمل و تمرکز ذهنی (مثلا پیدا کردن یک شیء خاص در تصویر).
- بازی با حروف: آشنایی مقدماتی با خط نوشتاری، تقویت حافظه دیداری و آمادهسازی برای خواندن و نوشتن.
- لطیفهها و فعالیتهای شاد: ایجاد فضایی پرنشاط، تقویت حس شوخطبعی و طنز. در این مورد توجه داشته باشید که هرگونه برداشت خندهآور کودک مدنظر است و معمولا چنین تمرینهایی به گسترش دایره واژگان کودکان کمک میکند.
البته والدین و مربیان باید توجه داشته باشند که این فعالیتها باید بهصورت بازی و سرگرمی اجرا شوند نه شبیه به یک تکلیف درسی. آنها باید به کودکان فرصت دهند که با ریتم و روش خودشان به تمرینها پاسخ دهند؛ زیرا نقش والدین و مربیان بیشتر تسهیلگری و همراهی و تشویق است نه آموزش مستقیم.
راهنمای استفاده بهینه از کتاب
کتاب «جستوجوهای شگفتانگیز: بازیهای تصویری برای کوچکترها»، فرصتی جذاب و مفید برای کودکان فراهم میکند تا دقایقی و حتی ساعتی را به بازی و سرگرمی مشغول باشند و از این بازی بهرههای بسیار ببرند. لازم به ذکر است که برای استفاده بهینه از این کتاب، این مراحل را مدنظر داشته باشید:
- زمان مناسب انتخاب کنید: مثلا عصر، تا کودک با تمرکز کامل در این بازی شرکت کند.
- با هم شروع کنید: ابتدا با کودک یک ماز ساده یا شکل پنهان را حل کنید تا علاقهمند شود و اعتمادبهنفس بگیرد.
- حمایت کلامی کنید: با جملاتی مثل «چه خوب پیش میری!» یا «فکرت خیلی قویه!».
- سؤالهای هدایتکننده بپرسید: مثل «فکر میکنی بعدی کجاست؟».
این کتاب و این تجربههای کوچک و ساده میتوانند گامی مؤثر در آمادهسازی ذهن کودکان برای ورود به مدرسه باشند. انتشارات میچکا، کتاب «جستوجوهای شگفتانگیز: بازیهای تصویری برای کوچکترها» را در 136 صفحه مصور رنگی به چاپ رسانده است. این کتاب 150 برچسب نیز دارد تا کودکان بتوانند بازیهای تصویری را انجام دهند.
