خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: چهار روز موسیقی در تبریز، تنها با خاموش شدن آخرین نت‌ها به پایان نرسید. ششمین جشنواره سراسری موسیقی مقامی آذربایجان «موغام» در حالی به ایستگاه اختتامیه رسید که در طول برگزاری آن، موسیقی از یک اجرای هنری فراتر رفت و به بستری برای روایت هویت، معرفی استعدادهای جوان، پاسداشت استادان، بازخوانی خاطره شهدا و نمایش اشتراکات فرهنگی بخش‌های مختلف ایران تبدیل شد.
موغام در این دوره، میزبان هنرمندانی از شهرهای مختلف کشور بود؛ رویدادی که گستره آن در آمار آثار ارسالی نیز خود را نشان داد. ۶۰۵ اثر از سوی ۳۷۴ هنرمند به دبیرخانه جشنواره رسید و پس از ارزیابی، ۱۵۰ اثر برای اجراهای صحنه‌ای انتخاب شد. حضور هنرمندان از ۱۰ استان کشور، جشنواره را از یک رویداد صرفاً محلی فراتر برد و به صحنه‌ای برای دیدار صداها و روایت‌های گوناگون موسیقی مقامی تبدیل کرد.
در کنار بخش اجرایی، برای نخستین بار بخش علمی و پژوهشی نیز به جشنواره اضافه شد؛ بخشی که ۳۶ مقاله به آن ارسال شد و ۲۷ مقاله برای چاپ در کتاب جشنواره انتخاب شد. ارسال مقاله از پنج کشور خارجی نیز نشان داد که موغام ظرفیت آن را دارد که در کنار صحنه موسیقی، به محلی برای گفت‌وگوی علمی درباره میراث موسیقایی منطقه تبدیل شود.
اما شاید مهم‌ترین اتفاق جشنواره را باید در حضور نسل تازه جستجو کرد؛ جایی که نوجوانان و جوانان در کنار استادان قرار گرفتند و نشان دادند موسیقی مقامی، اگر امکان آموزش، اجرا و دیده شدن داشته باشد، همچنان می‌تواند مخاطب و هنرمند تازه به خود جذب کند.
موغام؛ موسیقی به مثابه حافظه
در آیین اختتامیه این جشنواره، بهرام سرمست، استاندار آذربایجان شرقی، موغام را صرفاً یک گونه موسیقایی ندانست و آن را مجموعه‌ای از روایت‌ها، ادبیات و تجربه تاریخی معرفی کرد که نسل به نسل منتقل شده است.
این نگاه، شاید یکی از مهم‌ترین کلیدهای فهم جشنواره ششم باشد؛ موغام تنها مجموعه‌ای از نغمه‌ها و مقام‌ها نیست، بلکه بخشی از حافظه فرهنگی مردم آذربایجان است؛ حافظه‌ای که اگر قرار باشد باقی بماند، باید از حافظه فردی استادان و هنرمندان به حافظه نهادی و ملی منتقل شود.
سرمست بر ضرورت پژوهش، آموزش، مستندسازی علمی، ثبت آثار و شیوه‌های اجرایی استادان و ایجاد آرشیوهای تخصصی تأکید کرد و انتقال این میراث به نسل جوان را از اولویت‌های حوزه هنر و موسیقی دانست.
در چنین نگاهی، جشنواره صرفاً محلی برای اجرای چند اثر و معرفی برگزیدگان نیست؛ بلکه فرصتی است برای اینکه آنچه از گذشته باقی مانده، در اختیار نسل آینده قرار گیرد.
جوانانی که تنها وارث نیستند
در بخش دیگری از سخنان استاندار، موضوع نسل جدید به عنوان یکی از محورهای اصلی صیانت از موغام مطرح شد.
موغام اگر قرار باشد زنده بماند، نمی‌تواند فقط در خاطره استادان و اجراهای قدیمی باقی بماند. نسل تازه باید آن را بیاموزد، تجربه کند، روی صحنه برود و در نهایت چیزی به آن بیفزاید.
سرمست نیز بر همین نکته تأکید کرد و گفت جوانان نباید تنها وارثان فرهنگ و هنر باشند، بلکه باید سازندگان فصل بعدی آن باشند.
این نگاه در فضای جشنواره نیز قابل مشاهده بود؛ جایی که در کنار نام‌های شناخته‌شده، استعدادهای جوان و نوجوان فرصت حضور پیدا کردند. حتی در آیین اختتامیه، اجرای تورال گنجه، کودک هنرمند و برگزیده ویژه جشنواره، بخشی از برنامه را به خود اختصاص داد.
از موسیقی تا روایت ایران
اختتامیه موغام اما تنها به معرفی برگزیدگان و اجرای آثار جشنواره محدود نشد.
در یکی از متفاوت‌ترین بخش‌های این آیین، جامعه هنری و حاضران در سالن به مقام شهدای دانش‌آموز ادای احترام کردند. خانواده‌های شهیدان علیسان جباری، طاها بهروزی و ماهور و ماهان علیزاده، از شهدای دانش‌آموز تبریز، در این مراسم مورد تجلیل قرار گرفتند و خانواده شهیده یزدان‌پناه نیز از میناب به عنوان میهمان ویژه در آیین حضور داشتند.
وقتی نام این شهیدان بر زبان آمد، سالن برای لحظاتی در سکوت فرو رفت و حاضران به احترام خانواده‌های شهدا از جای برخاستند.
در ادامه، روایت موسیقایی شهدای دانش‌آموز از میناب تا تبریز، با اجرای زنده تورال گنجه و پخش نماهنگی که بخش‌هایی از آن در مدرسه «شجره طیبه» میناب ضبط شده بود، روی صحنه رفت.
در این لحظه، موسیقی با تصویر و خاطره پیوند خورد؛ کودک هنرمند روی صحنه ایستاد و تصاویری از کودکانی که زندگی‌شان با مدرسه و کلاس درس گره خورده بود، در قاب سالن دیده شد.
این بخش از اختتامیه، جشنواره را برای دقایقی از فضای رقابت و اجرای هنری خارج کرد و به صحنه‌ای برای یادآوری نام و خاطره کودکان شهید ایران تبدیل شد.
«آنا تبریز»؛ هفت صدا برای یک شهر
پس از این لحظات، صحنه دوباره به موسیقی بازگشت؛ اما این بار با اجرایی که خود بخشی از هویت تبریز را روایت می‌کرد.
«آنا تبریز»، اثر برگزیده بخش ویژه تبریز، برای نخستین بار با حضور هفت خواننده شناخته‌شده تبریزی اجرا شد؛ هفت صدا که در کنار یکدیگر قرار گرفتند تا یک روایت مشترک از تبریز شکل بگیرد.
آهنگسازی این اثر را شاهرخ پناهی‌فرد بر عهده داشت و شهریار صدیق سرپرستی ارکستر را انجام داد. رامین غزنوی، حسین ملکی‌زاده، حمیدرضا رضایی، داوود اجلالی، جعفر احمدی، یاشار جوادپور و محمدرضا جدیری نیز هفت خواننده این اجرا بودند.
«آنا تبریز» صرفاً یک اجرای گروهی نبود؛ گردهم آمدن چند صدای شناخته‌شده موسیقی تبریز در یک اثر، خود به نمادی از همدلی هنرمندان شهر تبدیل شد.
پایان اجرا نیز با تشویق ایستاده حاضران همراه شد؛ لحظه‌ای که مخاطبان، هم اثر و هم هنرمندانی را که روی صحنه ایستاده بودند، مورد استقبال قرار دادند.
تبریز در قاب موسیقی
در ادامه، نماهنگ «تبریز» با صدای محمدرضا جدیری و همراهی ارکستر بزرگ تبریز روی صحنه رفت.
این اثر با استفاده از فناوری هوش مصنوعی تولید شده بود و تصاویری از شهدا، علما، دانشمندان، هنرمندان، شاعران و قهرمانان تبریز را در کنار یکدیگر قرار می‌داد.
قاب تصویری سالن، همزمان با اجرای قطعه، چهره‌هایی را به نمایش گذاشت که هر یک بخشی از تاریخ و هویت این شهر را شکل داده‌اند.
در این اجرا، موسیقی، شعر و تصویر به یکدیگر پیوند خوردند تا تبریز نه فقط به عنوان یک شهر، بلکه به عنوان مجموعه‌ای از چهره‌ها، خاطرات و سرمایه‌های فرهنگی روایت شود.
تشویق ممتد حاضران در پایان این اجرا، یکی دیگر از لحظات پررنگ اختتامیه بود.
چهار قطعه برای ایران و تبریز
ارکستر بزرگ تبریز نیز در بخش دیگری از اختتامیه روی صحنه رفت و چهار قطعه را اجرا کرد.
«وطن» از ساخته‌های علی سلیمی با صدای حسن جداری، برای نخستین بار در این قالب به مردم تبریز تقدیم شد. پس از آن «تبریز» با صدای محمد دیده‌بانی و بر اساس شعر «شهر تبریز است و پیر روزگار» اجرا شد.
«سیزه سلام گتیر می‌شم» با صدای محمدرضا جدیری و «آذربایجانم» با صدای یونس برومند نیز دیگر قطعات این اجرای ویژه بودند.
چهار قطعه در قالب اجرای ارکستر بزرگ تبریز، بخشی از هویت موسیقایی و عاطفی این شهر را روی صحنه آوردند؛ از وطن و تبریز تا آذربایجان و خاطره‌هایی که برای مخاطب تبریزی آشنا بود.
از تبریز تا هرمزگان
یکی دیگر از اتفاقات متفاوت اختتامیه، حضور نماینده‌ای از بندرعباس و پیوند میان تبریز و هرمزگان بود.
در این آیین، نشان مقاومت و تابلوی همدلی با شعار «از تبریز تا هرمزگان، جان فدای ایران» از سوی شهرداری و شورای اسلامی شهر تبریز به عبدالرضا حیدری سراجی، عضو شورای اسلامی شهر بندرعباس، اهدا شد.
این پیوند در سخنان حیدری سراجی نیز ادامه یافت. او با اشاره به حمله آمریکا و رژیم اسرائیل، از حادثه میناب و شهدای آن یاد کرد و گفت این حادثه در تاریخ باقی خواهد ماند.
عضو شورای اسلامی شهر بندرعباس همچنین با اشاره به شرایط جنگی و جایگاه تنگه هرمز، بر ایستادگی مردم تأکید کرد.
حضور خانواده شهیده دانش‌آموز یزدان‌پناه از میناب در کنار خانواده شهدای دانش‌آموز تبریز، این ارتباط را از یک نماد صرف فراتر برد؛ دو نقطه جغرافیایی دور از هم، در قاب یک جشنواره موسیقی، در کنار یکدیگر قرار گرفتند.
جشنواره‌ای که قرار نیست با اختتامیه تمام شود
اگر بخواهیم از میان تمام اجراها، آمارها و برنامه‌های ششمین جشنواره موغام یک سؤال اساسی بیرون بکشیم، آن سؤال این است که سرنوشت این میراث پس از پایان جشنواره چه خواهد بود؟
استاندار آذربایجان شرقی در اختتامیه، پاسخ این پرسش را در عبور جشنواره از نگاه صرفاً رویدادی جست‌وجو کرد. از نگاه او، جشنواره موفق رویدادی نیست که با مراسم اختتامیه تمام شود، بلکه باید از دل آن آموزش، پژوهش و تولید آثار تازه شکل بگیرد.
این نگاه با مطالبه غلامرضا میرزازاده، دبیر جشنواره، برای استمرار موغام، ثبت آن در تقویم هنری کشور و حرکت به سمت بین‌المللی شدن جشنواره نیز هم‌راستا بود.
میرزازاده معتقد است افزایش حضور جوانان و نوجوانان و ارسال صدها اثر از هنرمندان استان‌های مختلف نشان می‌دهد موغام توانسته جایگاهی فراتر از یک برنامه محدود محلی پیدا کند.
از سوی دیگر، حضور پژوهشگران و ارسال مقاله از کشورهای خارجی، ظرفیت دیگری را پیش روی جشنواره قرار داده است؛ ظرفیتی که می‌تواند در صورت تداوم، موغام را از یک رویداد سالانه به یک جریان مستمر فرهنگی و پژوهشی تبدیل کند.
نغمه‌ای که پس از خاموشی صحنه ادامه دارد
ششمین جشنواره سراسری موسیقی مقامی آذربایجان «موغام» در چهار روز برگزار شد و با معرفی برگزیدگان به پایان رسید، اما آنچه در این چهار روز و به‌ویژه در شب اختتامیه شکل گرفت، فقط مجموعه‌ای از اجراها و برنامه‌های رسمی نبود.
از یک سو، استادان و جوانان کنار یکدیگر قرار گرفتند؛ از سوی دیگر، موسیقی با پژوهش پیوند خورد. «آنا تبریز» هفت صدای شناخته‌شده شهر را در کنار هم نشاند و ارکستر بزرگ تبریز، قطعاتی درباره وطن، تبریز و آذربایجان را اجرا کرد. در بخشی دیگر، موسیقی و تصویر به یاد شهدای دانش‌آموز از میناب تا تبریز پیوند خورد و حضور خانواده شهیده میناب در کنار خانواده شهدای دانش‌آموز تبریز، روایتی از پیوند جغرافیاهای مختلف ایران ساخت.
در نهایت، موغام در این دوره تلاش کرد نشان دهد موسیقی مقامی تنها میراثی برای نگهداری در گذشته نیست؛ میراثی است که می‌تواند با آموزش، پژوهش، نوآوری و حضور نسل تازه ادامه پیدا کند.
حالا که صحنه اختتامیه خاموش شده است، مهم‌ترین پرسش پیش روی برگزارکنندگان همین است: آیا این چهار روز می‌تواند به مسیر تازه‌ای برای آموزش، تولید، پژوهش و ارتباط میان هنرمندان تبدیل شود؟
پاسخ این پرسش، بیش از آنکه در تشویق‌های پایانی سالن یا لحظه معرفی برگزیدگان باشد، در روزهای پس از جشنواره و در میزان استمرار جریان موسیقی موغام مشخص خواهد شد؛ جریانی که این بار در تبریز، از یک نغمه محلی فراتر رفت و خود را به عنوان بخشی از حافظه فرهنگی آذربایجان و یکی از زبان‌های پیونددهنده فرهنگ‌های ایران به نمایش گذاشت.
