به گزارش خبرنگار مهر، نادر مکاری صبح امروز در نشست خبری که در محل وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات برگزار شد، گفت: این سامانه در دو بخش عمومی و تجاری ارائه خواهد شد. نسخه عمومی امکاناتی مشابه سرویس‌های عمومی نقشه‌های ماهواره‌ای را ارائه می‌کند و در نسخه تجاری، کاربران به ابزارهای مختلف پردازش داده و دریافت خروجی‌های تخصصی دسترسی خواهند داشت.
به گفته وی، توسعه سامانه «ایران‌زمین» انجام شده و این سامانه به‌زودی به‌صورت عملیاتی ارائه خواهد شد.
تدوین سند جامع ناوبری بومی و پیاده‌سازی نخستین فاز عملیاتی در سال آینده
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در ابتدای این نشست با تأکید بر اهمیت استراتژیک موقعیت‌یابی و ناوبری دقیق برای کشور، از تدوین سند راهبردی ناوبری فضایی در ماه‌های آغازین سال جاری خبر داد و گفت: ما گزینه‌های گوناگون فناورانه را به دقت ارزیابی کردیم و یک چارچوب راهبردی مدون تدوین شد تا مسیر دستیابی به یک منظومه ناوبری بومی هموار شود.
مکاری افزود: در این سند جامع، استفاده از رویکردهای نوین از جمله سامانه‌های کمکی و افزوده (Augmentation) و همچنین ناوبری بر پایه سیگنال‌های فرصت‌طلبانه (Signals of Opportunity) در دستور کار مستقیم قرار گرفته است. محققان و متخصصان ما در پژوهشگاه هم‌اکنون در حال طراحی و ساخت بخش‌های مرتبط هستند و طبق برنامه‌ریزی صورت‌گرفته، فاز نخست عملیاتی‌سازی این سند راهبردی در سال آینده محقق خواهد شد. اگرچه ممکن است در گام‌های نخست و نسخه‌های اولیه، دقت مطلوب نهایی حاصل نشود، اما نقطه آغاز استقرار سامانه ناوبری ملی در سال آینده رقم خواهد خورد.
آغاز سوخت مایع در ماهواره «سامان» و منظومه‌سازی در «ناهید»
وی درباره میزان تأثیر تحولات و آسیب به برخی زیرساخت‌ها بر اولویت‌های پژوهشگاه و راهکارهای ارتقای تاب‌آوری سامانه‌ها گفت: واقعیت این است که ساختمان‌ها و سازه‌ها ممکن است آسیب ببینند یا بخشی از تجهیزات از دست برود، اما سرمایه راهبردی و بنیادین پژوهشگاه، بدنه نخبگانی و نیروی انسانی متخصص آن است. ما بی‌تردید و بلافاصله به چرخه فعالیت و زنجیره ارزش بازگشتیم و پروژه‌ها را با سرعتی مضاعف پی گرفتیم به گونه‌ای که امروز در بازه‌ای کوتاه شاهد بهره‌برداری از پلتفرم‌های کلیدی متعددی هستیم که خلأ آن‌ها در کشور محسوس بود.
وی درباره تغییرات در مأموریت پروژه‌ها توضیح داد: متناسب با نیازهای عملیاتی جدید کشور، بازآرایی هدفمندی در پروژه‌ها اعمال شد. به عنوان نمونه، در سری بلوک‌های انتقال مداری «سامان»، توسعه پیشرانش مبتنی بر سوخت مایع کلید خورد و در خانواده ماهواره‌های مخابراتی «ناهید»، فناوری‌های منظومه‌ساز پیاده‌سازی شدند تا بتوانیم همگام با الگوهای نوین جهانی حرکت کنیم.
ادغام هوش مصنوعی در سرتاسر زنجیره صنعت فضایی
رئیس پژوهشگاه فضایی در ادامه پاسخ به پرسش دیگری پیرامون جایگاه هوش مصنوعی (AI) در عرصه فضایی تأکید کرد: بهره‌گیری ما از فناوری هوش مصنوعی هرگز محدود به پردازش ثانویه داده‌ها نیست؛ بلکه هوش مصنوعی در تمام طول زنجیره صنعت فضایی، از نقطه صفر تا انتها، به کار گرفته می‌شود.
وی اظهار کرد: هوش مصنوعی ابزار کار متخصصان ماست؛ در تحلیل و طراحی ساختار منظومه‌ها، در ناوبری‌های فرصت‌طلبانه، در ارتباطات مخابراتی پیشرفته و در پردازش داده‌ها، به‌ویژه در ارتقای وضوح تصاویر به روش اَبَروضوح (Super-Resolution)، پیش‌بینی خطاها و تصحیح اطلاعات ارسالی نقشی اساسی دارد. نکته حائز اهمیت این است که تمام این الگوریتم‌ها و ابزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، به‌صورت کاملاً درون‌زا و توسط مهندسان پژوهشگاه توسعه یافته و هیچ‌گونه وابستگی به خارج از مجموعه وجود ندارد.
نقش داده‌های ماهواره «خیام» در مدیریت شهری و زیرساخت‌های انرژی
وی در پاسخ به سوالی درباره میزان بهره‌برداری دستگاه‌های اجرایی از داده‌ها و تصاویر ماهواره سنجشی خیام و آمارهای مستند گفت: از سال گذشته فرایند اشتراک‌گذاری و ارائه تصاویر دریافتی ماهواره خیام به دستگاه‌های مختلف اجرایی آغاز شد و نشست‌های کارشناسی متعددی با ارگان‌های مخاطب برگزار کردیم.
وی افزود: خوشبختانه داده‌های خیام بازخورد بسیار موثری داشته‌اند؛ برای مثال شهرداری‌ها از این تصاویر دقیق در حوزه رصد توسعه شهری، پایش ساخت‌وسازها و پیشگیری از تخلفات بهره برده‌اند. همچنین مجموعه‌های صنعتی و زیرساختی از جمله شرکت ملی گاز و صنایع نفت و انرژی در حال بهره‌گیری از این ظرفیت هستند. ما آرشیو کامل داده‌های ماهواره خیام را در اختیار داریم و از آن به‌عنوان یکی از هسته‌های اصلی تغذیه‌کننده سامانه‌های کاربردی و سکوهای ملی فضایی استفاده می‌کنیم.
خدمت فضایی به عموم مردم؛ از مهار فرونشست زمین تا پایش منابع آب و معادن
در ادامه نشست، وی درباره کارکردهای ملموس دستاوردهای پژوهشگاه در سفره و زیست روزمره مردم گفت: صنعت فضایی صرفاً پژوهش تئوریک نیست؛ اثر آن مستقیماً در معیشت و محیط زیست جامعه نمایان می‌شود. به عنوان مثال، در بخش معدن، برآورد میزان برداشت، پایش وضعیت ذخایر و حتی شناسایی پهنه‌های معدنی جدید از بستر داده‌های ماهواره‌ای ممکن است.
مکاری یادآور شد: در حوزه بحران‌های زیست‌محیطی، دقیق‌ترین، کم‌هزینه‌ترین و علمی‌ترین شیوه شناسایی و پایش پدیده فرونشست زمین، داده‌های فضاپایه است. در بخش کشاورزی نیز ارزیابی دقیق سطح زیر کشت و پیش‌بینی میزان برداشت با سامانه‌های فضایی انجام می‌شود. افزون بر این، برای مدیریت خشکسالی، پایش نوسانات پهنه‌های آبی کشور و هشدار زودهنگام مخاطرات طبیعی، داده‌های فضایی یک ضرورت اجتناب‌ناپذیرند.
تأسیس «پژوهشکده کاربردها» برای شکل‌گیری اقتصاد فضاپایه
خبرنگار دیگری به نقش اقتصاد دیجیتال و اولویت‌های کاربردمحور در پژوهشگاه اشاره کرد. مکاری در پاسخ بر یک گزاره کلیدی تأکید کرد و گفت: بر اساس تحلیل‌های نهادهای بین‌المللی از جمله سازمان تجارت جهانی، اقتصاد فضا ستون فقرات و زیربنای اصلی اقتصاد دیجیتال به شمار می‌رود. اقتصاد دیجیتال نیازمند جریان پیوسته داده است و بخش اعظم این داده‌ها توسط ماهواره‌ها تولید می‌شود. داده خام ماهواره‌ای پس از پردازش، به خدمت و خدمت به کسب‌وکار و ارزش افزوده اقتصادی تبدیل می‌شود.
وی افزود: ساختار سنتی پژوهشگاه شامل پژوهشکده‌های ماهواره و زیرسیستم‌های سنجشی و مخابراتی بود که فناوری و سخت‌افزار را توسعه می‌دادند، اما مأموریت تبدیل این فناوری به خدمت برای دستگاه‌های اجرایی کشور نیازمند بازوی مستقلی بود. از این رو، حسب دستور مستقیم وزیر ارتباطات، «پژوهشکده کاربردها» تأسیس شد تا به عنوان سامانه تصمیم‌یار، ابزارهای تخصصی پایش، نظارت و مدیریت هوشمند را برای همه صنایع کشور عملیاتی سازد.
آخرین وضعیت خانواده «ناهید»
وی در خصوص مأموریت ماهواره‌های سری ناهید نیز تشریح کرد: در پروژه «ناهید ۳»، دستیابی به مدار ژئو (مدار زمین‌آهنگ در ارتفاع ۳۶ هزار کیلومتری) هدف‌گذاری شده است و در ماهواره «ناهید ۲»، محور تمرکز بر توسعه فناوری‌های منظومه‌سازی است تا بستر ایجاد منظومه مخابراتی بومی در لایه لئو (LEO) در داخل کشور فراهم شود.
رصد تحولات منظومه‌های جهانی و بومی‌سازی پیوند میان‌ماهواره‌ای (ISL)
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران ادامه داد: مأموریت سازمانی ما توسعه فناوری، ساخت ماهواره و طراحی منظومه‌هاست. فناوری مسیر طبیعی پیشرفت خود را طی می‌کند و سیاست ما این است که تمام تحولات پیشرو در سطح دنیا را به دقت رصد کنیم و دانش فنی آن را به کار بگیریم؛ لذا راهبرد ما معطوف به یک برند یا شرکت خاص نیست، بلکه تسلط بر فناوری پایه منظومه‌سازی را دنبال می‌کنیم.
مکاری به یکی از گلوگاه‌های فنی اشاره کرد و گفت: یکی از پیچیده‌ترین و کلیدی‌ترین ارکان منظومه‌های ماهواره‌ای، فناوری برقراری ارتباط و پیوند میان‌ماهواره‌ای (Inter-Satellite Link یا ISL) است. متخصصان پژوهشگاه فضایی بومی‌سازی این فناوری را آغاز کرده‌اند تا بتوانیم شبکه‌سازی مستقل مداری و تبادل پایدار داده را درون ماهواره‌های منظومه ایرانی بدون وابستگی به ایستگاه‌های زمینی واسط محقق کنیم.
رئیس پژوهشگاه فضایی اظهار داشت: این پژوهشگاه با هدف کاهش هزینه‌های هنگفت ناشی از شکست مأموریت‌های فضایی و پرتاب ماهواره‌ها، دو نرم‌افزار پیشرفته شبیه‌ساز سه‌بعدی بومی‌سازی کرده است که این نرم‌افزارها با ارزیابی دقیق عملکرد ماهواره پیش از پرتاب و شبیه‌سازی شرایط محیطی فضا در زمین، ضریب اطمینان موفقیت مأموریت‌ها را به شکل قابل‌توجهی افزایش می‌دهند.
وی افزود: خدمات فضاپایه می‌تواند در حوزه‌هایی مانند برآورد سطح برداشت محصولات کشاورزی، پایش و پیش‌بینی خشکسالی و رصد پهنه‌های آبی کشور مورد استفاده قرار گیرد.
در بخش دیگری از این نشست، مکاری در پاسخ به این سوال که آیا نمونه‌های تحقیقاتی یا پروژه‌های طولانی‌مدت در اثر جنگ ۴۰ روزه دچار توقف شده‌اند یا خیر، اظهار کرد: این اتفاقات نه‌تنها وقفه‌ای در حرکت ما ایجاد نکرد، بلکه قدرت و عزم ما برای ارائه خدمات سریع‌تر به کشور را دوچندان کرده است. ما در فاصله‌ای بسیار کوتاه به چرخه فعالیت بازگشتیم، پروژه‌ها را بازآرایی کردیم و مشارکت خود با دستگاه‌های اجرایی را توسعه دادیم. توسعه پلتفرم «ایران‌زمین» و یکپارچه‌سازی سامانه‌های کاربردی، نمونه‌های عینی این بازگشت سریع است.
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران تأکید کرد: ما به تجهیزات و ساختمان‌ها وابسته نیستیم؛ سرمایه اصلی ما متخصصان متعهد و خوداتکایی است که اجازه نمی‌دهند دیگران برای مسیر پیشرفت ما تصمیم بگیرند. این خوداتکایی باعث شد که نه تنها پروژه‌های قبلی را با قدرت ادامه دهیم، بلکه با استفاده از فناوری‌های روز، نیازهای کشور را در اولویت قرار دهیم.
شکل‌گیری زیست‌بوم نوآوری فضایی با راه‌اندازی «مرکز رشد»
مکاری در ادامه درباره برنامه‌های توسعه‌ای برای بازیگران جدید این عرصه توضیح داد و گفت: با عملیاتی شدن سامانه ایران‌زمین و تحولاتی که در راه است، شاهد تغییرات بزرگی در کشور خواهیم بود. در همین راستا، در حال راه‌اندازی «مرکز رشد فضایی» هستیم تا پژوهشگران و شرکت‌های نوپا (استارتاپ‌ها) بتوانند در صنعت فضایی فعال شوند. هدف ما شکل‌دهی یک زیست‌بوم کامل برای صنعت فضایی است که در آن همه بازیگران، از بخش خصوصی تا شرکت‌های دانش‌بنیان، نقش کلیدی ایفا کنند.
آخرین وضعیت بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده
وی در پاسخ به پرسش خبرنگار دیگری درباره میزان خسارت‌های مادی جنگ و احتمال تکرار حوادث، اظهار داشت: طبیعتاً خسارت‌هایی وارد شد، اما ما بسیار سریع زیرساخت‌های مدنظر برای توسعه ماهواره‌ها را احیا کردیم. اگرچه هنوز به وضعیت ۱۰۰ درصدیِ پیش از حادثه نرسیده‌ایم، اما بخش‌های لازم برای کارهای جاری تعمیر و ساخته شده است و انتظار داریم به‌زودی وضعیت از قبل نیز بهتر شود. در مورد برآورد دقیق عدد خسارت نیز، روال‌های اداری و فنی در حال طی شدن است و هنوز عدد نهایی مشخص نیست.
تغییر پارادایم در ارزیابی عملکرد؛ گذار از «شمارش ماهواره» به «خدمات فضاپایه»
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در پاسخ به سوالی درباره شاخص‌های ارزیابی عملکرد این مجموعه در سال های آینده گفت: نگاه ما به شاخص‌ها در این دوره در حال تغییر است. پیش از این، شاخص اصلی «تعداد ماهواره‌های پرتاب‌شده» بود، اما اکنون اولویت ما به سمت «خدمات‌رسانی» حرکت کرده است. امروز شاخص‌های ما شامل میزان بهره‌وری، تعداد مشتریان و سرویس‌گیرندگان، و از همه مهم‌تر، میزان توانایی ما در رفع مسائل واقعی کشور است.
وی افزود: «اقتصاد فضا» یکی از مسائل اصلی است که روی آن تمرکز کرده‌ایم و توسعه هوشمند اقتصاد فضا نیز در همین راستا تعریف شده است. شاخص‌های ما تغییر کرده و به زودی گزارش‌های دقیقی از این تغییر پارادایم و دستاوردهای آن منتشر خواهیم کرد.
مکاری همچنین درباره همکاری‌های بین‌المللی و جایگاه ایران در منطقه گفت: فعالیت‌های بین‌المللی در دو محور اصلی دنبال می‌شود. نخست، مشارکت فعال در تدوین استانداردهای بین‌المللی است که پژوهشگران ما در این مسیر گام برداشته‌اند و به‌زودی گزارش‌های آن را اعلام خواهیم کرد. محور دوم، توسعه ماهواره‌های مشترک با کشورهای دیگر است که در دستور کار پژوهشگاه قرار دارد.
وی درباره جایگاه منطقه‌ای ایران افزود: با توجه به شتابی که در توسعه فناوری‌های بومی و خدمات فضاپایه داریم، در حال ترسیم نقشه‌ی راه خود هستیم و انشالله در ماه‌های آینده، جایگاه و وزن فناوری فضایی ایران در منطقه بیش از پیش مشخص خواهد شد.
گذار از بودجه دولتی به درآمدهای فضاپایه و جذب سرمایه‌گذار
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران در بخش دیگری از این نشست با تشریح تحول بنیادین در نظام تأمین مالی پروژه‌ها گفت: یکی از تغییرات ساختاری و مهمی که در این دوره محقق شده، تغییر در نحوه تأمین اعتبارات است. راهبرد ما این است که منابع مالی مورد نیاز برای پروژه‌ها را مستقیماً از محل سفارش و نیازِ خودِ بهره‌برداران و دستگاه‌های متقاضی تأمین کنیم.
مکاری افزود: بر همین اساس، به سمت طراحی و توسعه ماهواره‌های تخصصی و کاربردمحور حرکت کرده‌ایم تا پاسخگوی نیازهای واقعی صنایع و نهادهای کشور باشند. همزمان الگوهای سرمایه‌گذاری جدیدی را تدوین کرده‌ایم تا زمینه ورود و مشارکت جدی بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران فراهم شود.
وی با اشاره به تحولات و تجارب جهانی در حوزه صنعت فضا تصریح کرد: امروز در سطح بین‌المللی، بخش خصوصی بازیگر اصلی عرصه فضایی شده است؛ از مدیریت ایستگاه‌های زمینی که به عنوان یک خدمت تجاری عرضه می‌شود تا توسعه و عملیات پرتابگرها که به شرکت‌های خصوصی واگذار شده است. هدف‌گذاری روشن ما در پژوهشگاه فضایی ایران نیز این است که وابستگی به بودجه عمومی دولت را به حداقل ممکن برسانیم تا “اقتصاد فضا” به معنای واقعی کلمه شکل بگیرد و فعالیت‌های فضایی کشور بتوانند از محل ارائه خدمت، هزینه‌های توسعه‌ای خود را تأمین و جبران کنند.
منظومه بومی ناوبری جایگزین GPS در پژوهشگاه فضایی ایران پیاده‌سازی می‌شود
سرپرست پژوهشگاه فضایی ایران پژوهشگاه فضایی ایران با بررسی گزینه‌های مختلف ناوبری، یک راهبرد کلیدی تدوین کرده است تا ضمن دستیابی به یک «منظومه بومی ناوبری»، بتواند از روش‌های جدیدی که به آن «آگمنتیشن» (Augmentation) گفته می‌شود و همچنین روش‌های ناوبری «فرصت‌طلبانه» استفاده کند. این موضوع هم‌اکنون در دستور کار و جزو راهبردهای اصلی پژوهشگاه قرار دارد.
